ครูณฐินี มีสุข

เมล็ด คือ ออวุลที่ได้รับการผสมแล้วเจริญเปลี่ยนแปลงไปเป็นเมล็ด การสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศจะเกิดเมล็ดที่มีต้นอ่อนอยู่ภายใน ดังนั้นเมล็ดมีความสำคัญมากในการสืบพันธุ์ เมล็ดพืชแต่ละชนิดจะมีรูปร่าง ขนาด สี แตกต่างกันออกไป

** ส่วนประกอบของเมล็ด

1. เปลือกเมล็ด ( Seed coat ) เปลี่ยนแปลงมาจากผนังออวุลจึงเป็นชั้นที่อยู่นอกสุด ส่วนมากจะมี 2 ชั้น ชั้นนอกเรียกว่า testa มีลักษณะเหนียวหรือแข็งทำให้น้ำที่อยู่ในเนื้อเยื่อเมล็ดแพร่ออกสู่ภายนอกได้ยาก ส่วนเปลือกชั้นใน เรียกว่า tegma ส่วนมากเป็นเยื่อสีขาว ทำหน้าที่ป้องกันอันตรายให้เมล็ดจากสิ่งรอบนอก

2. เอมบริโอ ( Embryo ) เป็นส่วนที่มีความสำคัญ สามารถ เจริญเติบโตเป็นต้นพืชต้นใหม่ต่อไปได้ เอมบริโอเปลี่ยนแปลงมาจากไซโกต เอมบริโอที่เจริญเติบโตเต็มที่พร้อมที่จะงอกใหม่ ประกอบด้วยส่วนต่าง ๆ ดังนี้

2.1 ใบเลี้ยง ( Cotyledon ) ใบเลี้ยงทำหน้าที่สะสมอาหาร ใบเลี้ยงพืชแต่ละชนิดจะมีลักษณะและสีไม่เหมือนกัน เช่น ใบเลี้ยงถั่วจะหนา ส่วนใบเลี้ยงละหุ่งจะบาง ใบเลี้ยงข้าวโพดมีลักษณะเป็นแผ่นขาว ๆบางๆ เราใช้ใบเลี้ยงเป็นเกณฑ์ในการแบ่งพืช เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยว ( monocotyledon ) ซึ่งมีใบเลี้ยง 1 ใบ และพืชใบเลี้ยงคู่ ( dicotyledon ) มีใบเลี้ยง2ใบ

2.2 อิพิคอทิล ( Epicotyl) เป็นส่วนของแกนกลาง หรือ ลำต้นอยู่ที่อยู่เหนือบริเวณใบเลี้ยง ส่วนยอดของepicotyl เรียกว่า ยอดแรกเกิด ( plumule) ที่ประกอบด้วย apical meristem จะเจริญเป็นส่วนใบและยอด พืชใบเลี้ยงเดี่ยวที่ปลาย plumule จะมี coleoptile หุ้มป้องกันมิให้ยอดอ่อนได้รับอันตราย

2.3 ไฮโปคอทิล ( hypocotyl ) เป็นส่วนที่แกนกลางที่อยู่ใต้ใบเลี้ยง บริเวณปลายสุดเรีกยว่า radicle อยู่ตรง micropile ส่วน radicle จะเจริญไปเป็น รากแก้ว พืชใบเลี้ยงเดี่ยวตตรงปลายจะมี coleorhiza หุ้มปลาย radicle

3.เอนโดสเปริ์ม ( endosperm ) ทำหน้าที่สะสมอาหารให้เอมบริโอใช้ในการงอกระยะแรก พืชบางชนิด เช่น เมล็ดทานตะวัน เอมบริโอจะดูดเอนโดสเปิร์มมาใช้จนเมล็ดแก่ไม่มีเอนโดสเปิร์ม อาหารที่อยู่ภายในเอนโดสเปิร์ม ได้แก่ คาร์โบไฮเดรต โปรตีน ไขมันและน้ำมัน แต่เมล็ดพืชบางชนิดจะมีสารอื่น เช่น วิตามิน เกลือแร่ เป็นต้น

การงอกของเมล็ด ( Seed Germination )

การงอกของเมล็ด หมายถึง การที่เอมบริโอของเมล็ดเริ่มมีกิจกรรมในการเจริญเติบโตงอกออกมาจากเมล็ด ขึ้นอยู่กับปจจัยต่อไปนี้

1. น้ำ ** สำคัญยิ่งต่อการงอกของเมล็ด เพราะน้ำช่วยทำให้เปลือกหุ้มเมล็ดอ่อนนุ่ม เนื้อเยื่อภายในที่อยู่ในเมล็ดเมื่อได้รับน้ำจะพองตัวมีขนาดใหญ่ขึ้นดันให้เปลือกหุ้มเมล็ดแตกขาดออก ส่วน epicotyl , radicle จะเจริญได้

2. ออกซิเจน ในขณะที่เมล็ดงอก อัตรา Metabolism สูงขึ้นทำให้ต้องใช้ออกซิเจนมากขึ้น

3. อุณหภูมิพอเหมาะ

4. แสงสว่าง พบได้ในพืชบางชนิด เช่น หญ้า ผักกาดหอม

การงอกของเมล็ดพืช

ชนิดของการงอก

เอมบริโอที่งอกออกมากจากเปลือกเมล็ดเป็นส่วนแรก คือ radicle โดยแทงผ่าน micropyle ของเมล็ดออกมากลายเป็น primary root ต่อจากนั้นจะมี hypocotyl และ radicle งอกออกมา การงอกแบบนี้ขึ้นอยู่กับชนิดของพืช แบ่งเป็น

1. Epigeal germination - เป็นการงอกโดยชูใบเลี้ยงขึ้นเหนือดิน การงอกที่ hypocotyl เจริญมาพร้อมยืดตัวเร็วมากจึงดึงเอาใบเลี้ยงและส่วนของ Epicotylออกจากเปลือกเมล็ดและชูตัวขึ้นมาเหนือดิน ต่อจากนั้น hypocotyl ตั้งตรง ใบเลี้ยงกางออก ทำให้ epicotyl และ plumule ยืดตัวขึ้นมา พบในการงอกของเมล็ดพืชใบเลี้ยงคู่

การงอกแบบ Epigeal ของเมล็ดถั่ว

2. Hypogeal germination - เป็นการงอกที่ใบเลี้ยงอยู่ใต้ดิน เกิดจาก Hypocotyl เจริญเติบโตช้ากว่า epicotyl ดังนั้น epicotyl และ plumule จะงอกขึ้นมาอยู่บนดิน ส่วน hypocotyl และใบเลี้ยงยังคงอยู่ในดิน มักพบในพืชใบเลี้ยงเดี่ยว

การงอกแบบ Hypogael ของเมล็ดข้าวโพด

การพักตัวของเมล็ด ( Seed dormancy )

การพักตัวของเมล็ด หมายถึงระยะหนึ่งของการดำรงชีพของพืชหยุดการเจริญเติบโตชั่วคราวเพื่อหลีกเลี่ยงสภาวะแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม หรือเกิดจากความไม่พร้อมของพืช สาเหตุที่ทำให้เมล็ดพักตัวมีดังนี้คือ

1. เปลือกเมล็ด หนา หรือแข็งเกินไป

2. การเจริญของเอมบริโอ

3. สารเคมีภายในเซลล์

4.แสง

5. ความชื้น

6.อุณหภูมิ

การแพร่กระจายของเมล็ด

เป็นการช่วยไม่ให้เมล็ดสูญพันธุ์สิ่งที่ช่วยมี

1. ลม ช่วยพัดพาไปได้ไกล ๆ เช่น ลูกยาง

 

2. น้ำ -ช่วยทำให้เมล็ดบางชนิดลอยน้ำไปได้ไกล ๆโดยเฉพาะพืชที่ขึ้นตามริมน้ำ เช่น มะพร้าว โกงกาง ลำพู

3.สัตว์ -โดยเฉพาะนกที่กินผลไม้แล้วบินตามที่ต่าง ๆ จะช่วยถ่ายอุจาระออกมาจะช่วยกระจายพันธุ์

4.มนุษย์ช่วยในการกระจายพืชเป็นอย่างมากทำให้เราสามารถพบว่ามีการปลูกพืชต่างประเทศในประเทศไทย เช่น แอปเปิ้ล ท้อ ดอกไม้เมืองหนาว ชนิดต่าง ๆ

5. ลักษณะพิเศษของผลเอง เช่น เมื่อแก่เต็มที่เมล็ดจะถูกดีดออกไป เช่น มะขามเทศ หรือเมล็ดต้อยติ่งเมื่อได้รับความชื้นจะแตกออก