การตรวจสอบว่าข้อสรุปสมเหตุสมผลหรือไม่นั้นสามารถตรวจสอบได้หลายวิธี แล้วแต่ลักษณะของข้อความที่กำหนดให้มา  วิธีการหนึ่งคือ  การใช้แผนภาพ (แผนภาพของเวนน์-ออยเลอร์)  โดยจะต้องตรวจสอบแผนภาพทุกแผนภาพที่เป็นไปได้ทุกกรณีว่าแสดงผลตามที่กำหนดไว้หรือไม่  ถ้าเป็นไปได้ทุกกรณี  แสดงว่า  การสรุปผลสมเหตุสมผล
        แต่ถ้ามีบางกรณีที่ไม่สอดคล้องกับผลสรุป  (ไม่จำเป็นต้องวาดแผนภาพทุกกรณี)  แสดงว่าการสรุปผลไม่สมเหตุสมผล  

        ตัวอย่างของข้อความและแผนภาพที่แสดงความหมายของข้อความที่ใช้ในการอ้างเหตุผล

ข้อความ

แผนภาพ

  1)   สมาชิกของ A ทุกตัวเป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง     สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกตัวเป็นสัตว์เลือดอุ่น

             img010.gif

   2)  ไม่มีสมาชิกของ A ตัวใดเป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง     ไม่มีงูตัวใดที่มีขา


img011.gif
 

  3)   มีสมาชิกของ A บางตัวเป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง    รถโดยสารบางคันเป็นรถปรับอากาศ


img013.gif
 

4)   สมาชิกของ A บางตัวไม่เป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง  รถโดยสารบางคันไม่ได้เป็นรถปรับอากาศ


img014.gif
 

5)   มีสมาชิกของ A หนึ่งตัวที่เป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง  สุนัขของฉันเป็นสุนัขพันธุ์ไทยแท้

img015.gif
 

6)   มีสมาชิกของ A หนึ่งตัวไม่เป็นสมาชิกของ B

ตัวอย่าง  สุนัขของพิมไม่ใช่สุนัขพันธุ์ไทยแท้


img016.gif
 

          ถ้าแผนภาพที่วาดกรณีที่เป็นไปได้ทุกกรณีแสดงผลตามที่กำหนด จึงกล่าวได้ว่าการสรุปผล  สมเหตุสมผล  แต่ถ้ามีแผนภาพที่ไม่แสดงผลตามที่สรุปไว้  การสรุปผลนั้นไม่สมเหตุสมผล

เหตุ         1) นักเรียนทุกคนเป็นมนุษย์
               2) มนุษย์ทุกคนต้องหายใจ

ผลสรุป  :  นักเรียนทุกคนต้องหายใจ

แสดงแผนภาพได้ดังนี้

จากเหตุ 1) จะได้ว่า

 จากเหตุ 2) จะได้ว่า

 

 

 จากเหตุ 1)   และ   2)    จะได้ว่า

จากแผนภาพ จะได้ว่า นักเรียนทุกคนต้องหายใจ แสดงว่า ผลสรุปสมเหตุสมผล


เหตุ         1) ปลาทุกตัวเป็นสัตว์ที่ออกลูกเป็นไข่
               2) สัตว์ที่ออกลูกเป็นไข่ทุกตัวเป็นสัตว์ที่มีขน

ผลสรุป  :  ปลาเป็นสัตว์ที่มีขน

แสดงแผนภาพได้ดังนี้

จากเหตุ  1) จะได้ว่า

img003.gif

จากเหตุ  2) จะได้ว่า

img004.gif

 

 

จากเหตุ  1)  และ  2)  จะได้ว่า

จากแผนภาพ จะได้ว่า ปลาเป็นสัตว์ที่มีขน แสดงว่า ผลสรุปสมเหตุสมผล


เหตุ         1) เรือทุกลำลอยน้ำได้
               2) ถังพลาสติกลอยน้ำได้

ผลสรุป  :  ถังพลาสติกเป็นเรือ

แสดงแผนภาพได้ดังนี้ ให้ C แทนถังพลาสติก

จากเหตุ 1)  และ  2) จะได้ว่า

img020.gif

img021.gif

                               (1)

 (2)

จากแผนภาพ จะเห็นว่า(1)ถังพลาสติกไม่ได้เป็นเรือ แสดงว่า
                ผลสรุป ไม่สมเหตุสมผล


เหตุ         1) นายธนาคารเป็นคนรวย
               2) นาย ก.เป็นนายธนาคาร

ผลสรุป    นาย ก. เป็นคนรวย

จากเหตุ  1) จะได้ว่า

img017.gif

จากเหตุ  2) จะได้ว่า

img018.gif

 

 

img019.gif

จากแผนภาพ แสดงว่าผลสรุป   สมเหตุสมผล


เหตุ        1) นักฟุตบอลทุกคนเป็นคนที่มีสุขภาพดี
              2) นาย ข. เป็นคนที่มีสุขภาพดี

ผลสรุป    นาย ข. เป็นนักฟุตบอล

จากเหตุ  1) จะได้ว่า

img7.gif

จากเหตุ  2) จะได้ว่า

img8.gif

(1)

(2)  

 จากแผนภาพ (2) จะเห็นว่า นาย ข. ไม่ได้เป็นนักฟุตบอล แสดงว่า
                                              ผลสรุป  ไม่สมเหตุสมผล